บพท. พลิกวิกฤตกล้วยน้ำว้าตกเกรด สร้างธุรกิจชุมชนมูลค่า 385.86 ล้านบาท ด้วยโมเดล SIE ดันรายได้เกษตรกรเพิ่ม 23.55%

     จากปัญหากล้วยน้ำว้าตกเกรดที่เคยถูกมองว่าเป็นผลผลิตไร้มูลค่าและกลายเป็นของเหลือทิ้ง ทั้งที่เกษตรกรในจังหวัดตากและจังหวัดสุโขทัยต้องใช้เวลาปลูกและดูแลเกือบหนึ่งปี วันนี้งานวิจัยและนวัตกรรมได้เข้ามาเปลี่ยนวิกฤตให้เป็นโอกาสทางเศรษฐกิจ ผ่านโครงการ “การพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งเครือข่าย ‘กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น’ ธุรกิจชุมชนร่วมยกระดับห่วงโซ่มูลค่าเศรษฐกิจฐานรากจังหวัดสุโขทัยและจังหวัดตากด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม” โดยหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) ภายใต้สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) ร่วมกับมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา (มทร.ล้านนา) นำโมเดลธุรกิจนวัตกรรมเพื่อสังคม หรือ SIE (Social Innovation Enterprise) มาใช้ยกระดับห่วงโซ่การผลิตและการตลาด จนสามารถพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนเข้าสู่ห้างค้าปลีกชั้นนำระดับประเทศ และสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจรวมได้ถึง 385.86 ล้านบาท

     ดร.สุภาวดี แช่ม หัวหน้าโครงการวิจัยการพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งเครือข่าย “กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น” ธุรกิจชุมชนร่วมยกระดับห่วงโซ่มูลค่าเศรษฐกิจฐานรากจังหวัดสุโขทัยและจังหวัดตากด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา กล่าวว่า ปัญหาสำคัญของเกษตรกรไทยในปัจจุบันไม่ได้อยู่ที่ความสามารถในการเพาะปลูกหรือการผลิต แต่เป็นข้อจำกัดด้านการตลาดและการจำหน่ายผลผลิตให้ได้ราคาที่เหมาะสม เนื่องจากเกษตรกรจำนวนมากยังต้องขายผลผลิตแยกกัน ขาดอำนาจต่อรอง และต้องพึ่งพาพ่อค้าคนกลาง ขณะเดียวกันผลผลิตที่ไม่ผ่านเกณฑ์มาตรฐานยังมีความเสี่ยงถูกปฏิเสธการรับซื้อ แม้จะยังมีคุณภาพและสามารถนำไปแปรรูปสร้างมูลค่าเพิ่มได้ ส่งผลให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจทั้งในระดับเกษตรกรและชุมชน

     โครงการจึงนำโมเดล SIE หรือ Social Innovation Enterprise ของหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) มาเป็นเครื่องมือแก้ไขปัญหาตลอดห่วงโซ่คุณค่า ตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ โดยช่วงต้นน้ำให้ความสำคัญกับการพัฒนาหน่อพันธุ์กล้วยคุณภาพ การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเกษตรแม่นยำ และการยกระดับมาตรฐานการผลิตตามหลักเกษตรที่ดีและเหมาะสม (Good Agricultural Practices: GAP) รวมถึงหลักเกณฑ์และวิธีการที่ดีในการผลิต (Good Manufacturing Practice: GMP) พร้อมจัดตั้งศูนย์รวบรวมและคัดแยกผลผลิตในชุมชน เพื่อให้สามารถบริหารจัดการผลผลิตได้อย่างเป็นระบบ

   ส่วนปลายน้ำมุ่งเชื่อมโยงผลิตภัณฑ์กับตลาดสมัยใหม่ ลดการพึ่งพาพ่อค้าคนกลาง และเพิ่มช่องทางจำหน่ายให้แก่ชุมชน เพื่อให้กล้วยน้ำว้าทุกส่วนสามารถนำไปใช้ประโยชน์และสร้างมูลค่าเพิ่มได้อย่างเต็มศักยภาพ เปลี่ยนผลผลิตที่เคยถูกมองว่าเป็นภาระหรือของเหลือทิ้งให้กลายเป็นโอกาสทางธุรกิจที่ชุมชนสามารถบริหารจัดการและสร้างรายได้ด้วยตนเอง

     นอกจากนี้ ทีมวิจัยยังใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ศึกษาคุณลักษณะและอัตลักษณ์ของกล้วยน้ำว้าในแต่ละพื้นที่ พบว่ากล้วยน้ำว้าจากอำเภอศรีนคร จังหวัดสุโขทัย มีปริมาณสารแคโรทีนสูง ขณะที่กล้วยน้ำว้าในจังหวัดตากมีองค์ประกอบของโพแทสเซียมและไนโตรเจนที่โดดเด่น ข้อมูลดังกล่าวนำไปสู่การต่อยอดผลิตภัณฑ์และการผลักดันสินค้า GI หรือสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สำหรับ “กล้วยน้ำว้ามะลิอ่องตาก” เพื่อสร้างความแตกต่างและเพิ่มมูลค่าให้กับผลผลิตในท้องถิ่น

     ขณะเดียวกัน กล้วยน้ำว้าตกเกรดที่ไม่ผ่านเกณฑ์การจำหน่ายผลสด ยังสามารถนำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพและอาหารรูปแบบใหม่ได้หลายชนิด อาทิ แป้งกล้วยน้ำว้าดิบ กล้วยพรีมิกซ์ กล้วยหนึบธรรมชาติ และ Banana Cider ช่วยเพิ่มทางเลือกในการใช้ประโยชน์จากผลผลิต ลดการสูญเสีย และสร้างรายได้เพิ่มให้กับเกษตรกรและผู้ประกอบการในชุมชน

     ดร.สุภาวดี แช่ม หัวหน้าโครงการวิจัยฯ กล่าวเพิ่มเติมว่า ผลสำเร็จของโครงการไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการเพิ่มมูลค่ากล้วยน้ำว้า แต่เป็นการยกระดับระบบเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดสุโขทัยและจังหวัดตาก โดยสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจรวม 385.86 ล้านบาท ส่งผลให้รายได้เฉลี่ยของเกษตรกรเพิ่มขึ้นร้อยละ 23.55 จากประมาณ 27,000 บาทต่อเดือน เป็นมากกว่า 33,600 บาทต่อเดือน เกิดการจ้างงานในพื้นที่มากกว่า 850 ตำแหน่ง และทุกการลงทุนวิจัยจากภาครัฐ 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนกลับคืนสู่สังคมได้ 13.43 บาท

     ด้านการตลาด ผลิตภัณฑ์จากโครงการได้รับการพัฒนาจนผ่านมาตรฐานและสามารถวางจำหน่ายในห้างค้าปลีกและห้างสรรพสินค้าชั้นนำ ได้แก่ Tops, Makro, Big C, Gourmet Market และ The Mall Group ช่วยเพิ่มช่องทางการจำหน่ายและสร้างโอกาสให้ผลิตภัณฑ์ชุมชนเข้าถึงผู้บริโภคในวงกว้างมากขึ้น พร้อมเสริมความมั่นคงด้านตลาดและเพิ่มอำนาจต่อรองให้แก่ชุมชน

     อีกหนึ่งเป้าหมายสำคัญของโครงการ คือการพัฒนาคนในพื้นที่ให้สามารถเป็นผู้ขับเคลื่อนเศรษฐกิจชุมชนได้ด้วยตนเอง โดยตั้งเป้าสร้าง “นวัตกรสังคม” มากกว่า 100 คน และถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่ประชาชนในพื้นที่มากกว่า 1,500 คน เพื่อให้เกษตรกรก้าวข้ามบทบาทจากผู้ผลิตวัตถุดิบไปสู่การเป็นผู้ประกอบการและนักจัดการชุมชน ที่มีความรู้ด้านการผลิต การแปรรูป การบริหารจัดการ และการตลาด สามารถรวมกลุ่มสร้างธุรกิจและกำหนดทิศทางการพัฒนาชุมชนของตนเองได้อย่างเข้มแข็ง

     โครงการ “กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น” จึงเป็นตัวอย่างของการนำงานวิจัย เทคโนโลยี และนวัตกรรมมาแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจฐานรากอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การพัฒนาวัตถุดิบ การเพิ่มมูลค่าผลผลิต การสร้างมาตรฐาน ไปจนถึงการเชื่อมโยงตลาดและพัฒนาศักยภาพคนในชุมชน สะท้อนให้เห็นว่า ผลผลิตทางการเกษตรที่เคยถูกมองว่าเป็นของตกเกรดหรือของเหลือทิ้ง สามารถเปลี่ยนเป็นสินค้าและธุรกิจชุมชนที่มีมูลค่าสูงขึ้นได้ หากมีการใช้ความรู้และนวัตกรรมเข้ามาบริหารจัดการตลอดห่วงโซ่คุณค่า